Χανιά Ιστορία

Χανιά

Τα Χανιά είναι η τοποθεσία σύμφωνα με την οποία οι Μινωίτες έκτισαν την Κυδωνία. Από ανασκαφές που έγιναν σε διάφορες συνοικίες, όπως αυτή στο Καστέλι, έγινε γνωστό πως η περιοχή ήταν κατοικημένη από τη νεολιθική εποχή. Η πόλη αποτέλεσε μετά την Μινωική εποχή μια σημαντική πόλη κράτος, με όρια από την θάλασσα μέχρι τους πρόποδες των Λευκών Ορέων.

Οι πρώτοι αποικιστές από την ηπειρωτική Ελλάδα ήταν οι Δωριείς γύρω στο 1100 πχ Η Κυδωνία βρισκόταν σε συνεχείς διενέξεις με τις άλλες πόλεις κράτη της περιοχής, όπως τα Απτερα, η Φαλάσαρνα και η Πολυρρήνεια. Ο Ομηρος την ανέφερε στην Οδύσσεια. Το 69 πχ ο Ρωμαίος πρόξενος Καικίλιος Μέτελλος (Caecilius Metellus) κατέλαβε την Κυδωνία, η οποία έλαβε προνόμια ανεξάρτητης πόλης κράτους από τους Ρωμαίους, όπου και διατήρησε το δικαίωμα να έχει δικό της νόμισμα μέχρι τον 3ο αιώνα μχ

Η πρώτη Βυζαντινή περίοδος διήρκεσε από το 395 ως το 824 μχ Για αυτήν δεν υπάρχουν αρκετές καταγραφές. Κατά την Αραβοκρατία (827 – 961 μχ) που ακολούθησε, η μικρή πόλη πιθανά ονομαζόταν Rabdh El Djobh (Τυρούπολη, πόλη του τυριού) ή Al Hanim. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, οι χριστιανικοί πληθυσμοί μετακινήθηκαν προς τα ορεινά του νομού λόγω των διωγμών. Ο Βυζαντινός στρατηγός Νικηφόρος Φωκάς επανέκτησε την Κρήτη το 961 μχ

Η δεύτερη Βυζαντινή περίοδος διήρκεσε μέχρι το 1204 μχ και το όνομά της άλλαξε σε Χανιά. Οι Βυζαντινοί άρχισαν να ενισχύουν με οχυρωματικά έργα την πόλη, χρησιμοποιώντας αρχαία οικοδομικά υλικά, με σκοπό να αποτρέψουν και άλλη αραβική επιδρομή. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου τα Χανιά αποτελούν επίσης έδρα επισκόπου.

Μετά την τέταρτη σταυροφορία (1204 μχ) και την πτώση της Βυζαντινής κυριαρχίας στην περιοχή, η Κρήτη δόθηκε στον Βονιφάτιο τον Μομφερρατικό. Αυτός αποφάσισε να την πωλήσει στους Ενετούς για 1000 ασημένια μάρκα. Το 1252 οι Ενετοί κατάφεραν να υποτάξουν τους Κρήτες επαναστάτες και η Βενετική σύγκλητος, με το διάταγμα της 29ης Απριλίου 1252 (Γρηγοριανό ημερολόγιο) διατάσσει τον στρατιωτικό διοικητή να καταλάβει την δυτική Κρήτη και να ιδρύσει νέα πόλη ή να ανοικοδομήσει κάποια παλιά. Τα Χανιά κατόπιν, όπως και όλη η Κρήτη άνθησαν ως εμπορικό κέντρο και ως αγροτική περιοχή.

Στην αρχή οι Ενετοί ήταν σκληροί και καταπιεστικοί, αλλά σιγά σιγά οι σχέσεις τους με τους ντόπιους θερμάνθηκαν. Η επαφή τους με τη Βενετία βοήθησε στο να αναμειχθούν οι δύο κουλτούρες, χωρίς όμως οι ντόπιοι να χάσουν τις Ελληνοχριστιανικές τους παραδόσεις. Το όνομα της πόλης άλλαξε σε La Canea και οι Βυζαντινές οχυρώσεις ενισχύθηκαν δίνοντας στα Χανιά την σημερινή τους μορφή.

Μετά από την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς το 1453 αρκετοί ιερείς, μοναχοί, καλλιτέχνες και άνθρωποι των γραμμάτων βρήκαν καταφύγιο στην Κρήτη βοηθώντας στην πολιτιστική ενίσχυση του νησιού. Τα Χανιά, κατά την περίοδο αυτή, περιέχουν μείγμα Βυζαντινού, Ενετικού και κλασικού Ελληνικού πολιτισμού.

Παρόλα αυτά τα τείχη της δεν κατάφεραν να αποτρέψουν τους Οθωμανούς από το να καταλάβουν την πόλη το 1645 ύστερα από δίμηνη πολιορκία. Οι Οθωμανοί αποφάσισαν να προσεγγίσουν τη πόλη από τα δυτικά και αποβιβάστηκαν κοντά στο μοναστήρι της Γωνιάς στην Κίσσαμο, το οποίο και λεηλάτησαν και έκαψαν.

Πολιόρκησαν τα Χανιά στις 2 Αυγούστου 1645 Οι απώλειες και από τις δυο πλευρές ήταν τεράστιες (ειδικά των Οθωμανών) Ο Οθωμανός διοικητής εκτελέστηκε στην επιστροφή του έχοντας χάσει περισσότερους από 40000 άντρες Από την εκστρατεία αυτή, η οποία για τους Τούρκους παραταύτα θεωρήθηκε ως μεγάλο κατόρθωμα έμεινε μέχρι και σήμερα η φράση, Να δείς τα Χανιά και την Γωνιά (Hanyayı Konyayı Gormek) που σημαίνει να καταλάβεις σε βάθος μια δουλειά και να είσαι εύστροφος.

Αργότερα οι περισσότερες εκκλησίες μετατράπηκαν σε τζαμιά και τα πλούτη της πόλης μεταφέρθηκαν στην έδρα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, την Κωνσταντινούπολη. Οι Τούρκοι εποίκησαν τις ανατολικές συνοικίες της πόλης (Καστέλι και Σπλάτζια)

Μετέτρεψαν τον Αγιο Νικόλαο των Δομινικανών μοναχών στο κεντρικό τους τζαμί (Houghiar Tzamissi) Εκτισαν επίσης και νέα τζαμιά, όπως αυτό του Kioutsouk Hassan στο παλιό λιμάνι. Τα δημόσια λουτρά (Hamam) χτίστηκαν από τους Τούρκους λίγο πιο πάνω, στην σημερινή οδό Χάληδων.

Το 1821 με την έναρξη της Ελληνικής επανάστασης, υπήρξαν διαμάχες μεταξύ των χριστιανών και μουσουλμάνων στα Χανιά, που οδήγησαν σε σφαγή του χριστιανικού πληθυσμού στην πόλη των Χανίων. Ο επίσκοπος Κισσάμου, Μελχισεδέκ Δεσποτάκης, κρεμάστηκε από τους Τούρκους σε έναν πλάτανο στην πλατεία της Σπλάντζιας, ο οποίος υπάρχει και σήμερα.

Η Κρήτη μετά την επανάσταση του 1821 αποδόθηκε από τους Οθωμανούς στους Αιγύπτιους του Μοχάμαντ Αλυ, οι οποίοι τη διατήρησαν έως το 1840 Στην εποχή της Αιγυπτιοκρατίας ανάγεται ο φάρος στο Ενετικό λιμάνι των Χανίων. Επί Αιγυπτιοκρατίας εκδόθηκε η πρώτη εφημερίδα στην Κρήτη, στα Χανιά, η Κρητική Φωνή, η οποία ήταν δίγλωσση. Επί Αιγυπτιοκρατίας υπήρχαν δύο διοικήσεις στην Κρήτη, η μία στα Χανιά και η άλλη στον Χάνδακα.

Το 1841 το νήσι επανήθε σε Οθωμανική κατοχή. Από το 1850 κι έπειτα ο πασάς της Κρήτης διέμενε στα Χανιά, όταν οι Οθωμανοί μετέφεραν για αμυντικούς λόγους (ύπαρξη του ασφαλούς για τον Οθωμανικό στόλο λιμανιού της Σούδας) την πρωτεύουσα της Κρήτης από το Ηράκλειο. Εως το 1850 ο πασάς του Ηρακλείου, ήταν και πασάς της Κρήτης.

Το 1878 υπογράφτηκε η συνθήκη της Χαλέπας, η οποία παραχώρουσε κάποια σημαντικά δικαιώματα στον χριστιανικό πληθυσμό του νησιού.

Το 1898 κατά την διάρκεια των τελευταίων κινημάτων για ανεξαρτησία και ένωση με την Ελλάδα και ειδικά των αναταραχών στο Ηράκλειο την 25η Αυγούστου 1898 οι μεγάλες δυνάμεις δημιούργησαν την ημιαυτόνομη Κρητική Πολιτεία με πρωτεύουσα τα Χανιά, με ύπατο αρμοστή της τον πρίγκιπα Γεώργιο. Το παλάτι βρίσκεται στην συνοικία Χαλέπα, στα ανατολικά της παλιάς πόλης, δίπλα στην οικία του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Κατά την διάρκεια αυτών των χρόνων η Κρήτη τύπωσε δικό της νόμισμα και γραμματόσημα. Η πόλη έπαψε να αποτελεί απομακρυσμένο βιλαέτι της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και έγινε κοσμοπολίτικη, ξανακερδίζοντας τον ρόλο της ως σταυροδρόμι των πολιτισμών της ευρώπης και της ανατολής. Πολλά σημαντικά κτήρια κτίστηκαν κατά την περίοδο εκείνη, κυρίως στην οδό Νεάρχου, καθώς και στο προάστιο της Χαλέπας, όπου βρίσκονταν τα προξενεία των προστάτιδων δυνάμεων.

Παρόλα αυτά ο κύριος στόχος ήταν η ένωση με την Ελλάδα, ο οποίος πραγματοποιήθηκε έπειτα από την στάση του Ελευθέριου Βενιζέλου προς τον πρίγκιπα Γεώργιο. Υστερα από αρκετές διαμάχες, η επανάσταση του Θερίσου στις 10 Μαρτίου 1905 κατάφερε να διώξει τον Γεώργιο και να φέρει στην Κρήτη τον Αλέξανδρο Ζαίμη.

Τελικά, το 1908 ο Βενιζέλος κατάφερε να εδραιώσει μια επαναστατική κυβέρνηση, η οποία αναγνωρίστηκε από τις μεγάλες δυνάμεις. Η μετέπειτα εκλογή του ως πρωθυπουργού της Ελλάδας το 1910 κατάφερε να ενώσει την Κρήτη με την Ελλάδα την 1η Δεκεμβρίου 1913 Η Ελληνική σημαία υψώθηκε στο φρούριο του Φιρκά στο παλιό λιμάνι με την παρουσία του Βενιζέλου και του βασιλιά της Ελλάδας Κωνσταντίνου. Ο Βενιζέλος, ο οποίος κατάγεται από τις Μουρνιές Χανίων, υπήρξε αρχηγός της Κρητικής επανάστασης του 1896 – 97 εναντίον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και πρωθυπουργός της Ελλάδας. Απεβίωσε στις 18 Μαρτίου 1936 και ο τάφος του βρίσκεται στον Προφήτη Ηλία πάνω από τα Χανιά.

Κομβικό ιστορικό γεγονός αποτελεί η άφιξη και η εγκατάσταση Ελλήνων Μικρασιατών προσφύγων στα Χανιά, μετά την Μικρασιατική καταστροφή του 1922 και την ανταλλαγή πληθυσμών. Ως εκ τούτου εμπλουτίστηκε ο τοπικός πληθυσμός και ο πολιτισμός της πόλης. Σημειώνεται μάλιστα ότι η συμβίωση και η αλληλεπίδραση μεταξύ γηγενών και προσφύγων ήταν ειρηνικότερη και πιο ομαλή σε σχέση με άλλες περιοχές της Ελλάδας.

Μια άλλη σημαντική στιγμή στην ιστορία των Χανίων είναι η εισβολή και κατοχή από τις δυνάμεις του Αξονα κατά την διάρκεια του Β Παγκοσμίου πολέμου. Με την μεταφορά της Ελληνικής κυβέρνησης στα Χανιά μετά την κατάληψη της ηπειρωτικής Ελλάδας, η πόλη γίνεται η de facto πρωτεύουσα της χώρας (ως πρωτεύουσα ορίζεται η έδρα της κυβέρνησης)

Στην συνέχεια όμως, έπειτα από έναν ανηλεή βομβαρδισμό της πόλης από την Γερμανική αεροπορία τον Μάιο του 1941 οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές εισέβαλαν στην πόλη από τα δυτικά (από τις περιοχές του Γαλατά και του Μάλεμε) και απωθήθηκαν αρχικά από τους Βρετανούς στον λόφο της Δεξαμενής στα νότια της πόλης.

Ο βασιλιάς Γεώργιος διέμενε σε μια βίλα στα Περιβόλια, κοντά στα Χανιά, στην προσπάθειά του να ξεφύγει από τους Γερμανούς στην Αίγυπτο. Η Εβραική κοινότητα των Χανίων υπέστη σημαντικές απώλειες κατά τη διάρκεια της κατοχής. Οι περισσότεροι από αυτούς, όπως και άλλοι αντιστασιακοί, μεταφέρθηκαν από τους Γερμανούς σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην κεντρική Ευρώπη. Το 1944 μια Βρετανική τορπίλη βύθισε το πλοίο Τάναις, το οποίο μετέφερε το μεγαλύτερο μέρος της Εβραικής κοινότητας Χανίων. Τα Χανιά ήταν η τελευταία ευρωπαική πόλη, που απελευθερώθηκε από τους Γερμανούς τον Απρίλιο του 1945 με τους Γερμανούς να εκτελούν ντόπιους μέχρι την τελευταία στιγμή.

Τα Χανιά με χουντική απόφαση, έπαψαν να είναι πρωτεύουσα της Κρήτης το 1971 όταν ως πρωτεύουσα της Κρήτης επανήλθε το Ηράκλειο.

  • Ελευθέριος Βενιζέλος, 1864 – 1936 πρωθυπουργός
  • Σοφοκλής Βενιζέλος, 1894 – 1964 πρωθυπουργός
  • Νάνα Μούσχουρη, 1934 τραγουδίστρια
  • Αλέξης Μινωτής, 1898 – 1967 ηθοποιός του θεάτρου
  • Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, 1918 – 2017 πρωθυπουργός