Κοζάνη Ιστορία

Κοζάνη

Αρχαιότητες από την προιστορική εποχή μέχρι τη Βυζαντινή περίοδο έχουν ανακαλυφθεί σε πολλά σημεία της πόλης. Στα ανατολικά της Κοζάνης, έχει ανασκαφεί νεκρόπολη, η οποία χρονολογείται από την εποχή του σιδήρου.

Οι αρχαιότητες που βρέθηκαν, μαρτυρούν την ύπαρξη μιας από τις αρχαιότερες πόλεις της αρχαίας Ελιμιώτιδας (ή Ελίμειας) της οποίας η ακρόπολη βρισκόταν στον λόφο του Αγίου Ελευθερίου.

Στα νοτιοδυτικά της σύγχρονης πόλης, στον λόφο Σιόποτο, υπήρχε οικισμός ο οποίος ονομαζόταν Καλύβια, μεταξύ 1100 και 1300 ίχνη του οποίου υπάρχουν ακόμα.

Το 1392 άποικοι προερχόμενοι από την Πρεμετή, το Βυθικούκι και την Κόζδιανη της Ηπείρου, κατέφυγαν κυνηγημένοι από τους ΤουρκΑλβανούς στην περιοχή βόρεια της Σέλιτσας (που μέχρι σήμερα ονομάζεται Παλιοκόζδιανη) και στη συνέχεια μεταναστεύοντας ανατολικά συνάντησαν τον χριστιανικό οικισμό στα Καλύβια. Οι κάτοικοι των Καλυβιών δεν τους αποξένωσαν, αλλά τους υποχρέωσαν να χτίσουν τις κατοικίες τους ανατολικότερα. Οι νέοι κάτοικοι ονόμασαν την περιοχή Τζαμουριά διασώζοντας το πατρωνύμιο της παλιάς τους περιοχής. Σήμερα η περιοχή ονομάζεται Τζάμπρα. Επίσης, τον λόφο επάνω από την Τζάμπρα, τον ονόμασαν Σκρίκα ή Σκίρκα, που σημαίνει βραχώδες ύψωμα.

Αν και υπάρχουν διάφορες εκδοχές για το όνομα της πόλης. η επικρατέστερη είναι πως οι άποικοι αυτοί της Ηπείρου ονόμασαν τον νέο οικισμό Κόσδιανη που στη συνέχεια μετατράπηκε σε Κόζιανη και οι μετέπειτα λόγιοι το μετασχημάτισαν σε Κοζάνη. Οι κάτοικοι παλιών και νέων οικισμών ενώνονται σε μια νέα ενιαία κοινότητα, χτίζουν εκκλησία, κατασκευάζουν υδραγωγεία και κρήνες. Πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά στην Κοζάνη γίνεται σε σουλτανικό φιρμάνι του 1528 σαν οικισμός με 91 σπίτια, 23 εργένηδες και 15 χήρες.

Η Κοζάνη δεν γνωρίζει κατακτητές αι αυτό γιατί μέχρι τον 19ο αιώνα ήταν Μαλικανές, τελούσε δηλαδή υπό την προστασία της σουλτανομήτορος. Το σουλτανικό διάταγμα που κατόρθωσε να λάβει ο γιος του Ιωάννη Τράντα, Χαρίσιος, τον 17ο αιώνα, παραχωρούσε πολλά θρησκευτικά και εμπορικά προνόμια. Οι κάτοικοι ήταν ελεύθεροι από κάποιους φόρους και απαγορευόταν να μένουν ως μόνιμοι κάτοικοι οι μουσουλμάνοι στην πόλη. Το 1528 όπως αναφέρεται σε Οθωμανικό φορολογικό κώδικα, η Κοζάνη είχε 154 ορθόδοξες οικογένειες. Το 1649 εκατόν είκοσι οικογένειες από το χωριό Κτένι, υπό την αρχηγία του προεστού τους Ιωάννη Τράντα, εγκαταστάθηκαν στην θέση Κρεβατάκια. Αναπτύσσεται η βιοτεχνία, η οικοτεχνία και η κτηνοτροφία. Αναπτύσσονται και δίαυλοι επικοινωνίας με την κεντρική Ευρώπη (Βιέννη, Πέστη, Βούδα, Βενετία, Βελιγράδι, Ιάσιο) Κομπανίες και αδελφότητες σχηματίζονται.

Ο Χαρίσιος Τράντας, που θεωρείται ο πρώτος προύχοντας της πόλης, έκτισε μεγαλοπρεπή οικήματα και στόλισε την πόλη με πλατάνια και κρήνες. Το 1664 θεμελίωσε το ναό του Αγίου Νικολάου, που αποτελεί και τον πολιούχο της πόλης. Ο ναός ανακαινίστηκε το 1721 Το 1668 ιδρύεται η βιβλιοθήκη και η σχολή της Κοζάνης. Από τα οικοδομήματα ξεχωρίζει το δημαρχείο, ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Νικολάου και τα αρχοντικά των Λασσάνη (στην ομώνυμη πλατεία) και Βούρκα. Το 1675 ιδρύεται η Σχολή της Κοζάνης, μετέπειτα Στοά, ένα πανεπιστήμιο ανεπτυγμένο πνευματικά. Ο σπουδαιότερος καθηγητής ήταν ο Ευγένιος Βούλγαρης. Η Στοά αποτέλεσε φυτώριο πνευματικών ανθρώπων την περίοδο του ύστερου νεοελληνικού διαφωτισμού όπως ο Χαρίσιος Μεγδάνης, Γεώργιος Σακελλάριος, Μιχαήλ Πεδικάρης, Γεώργιος Λασσάνης και άλλοι πολλοί.

Κατά τον 18ο αιώνα, όπως ξένοι περιηγητές αναφέρουν, ο πληθυσμός της Κοζάνης ήταν ελληνικός και με αυξητικές τάσεις. Η λεηλασία της πόλης το 1803 από τον Ασλάν Μπέη διέκοψε παροδικά την ανάπτυξή της. Οι κάτοικοι της Κοζάνης συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821 Σπουδαίος αγωνιστής της επανάστασης του 1821 ήταν ο Ιωάννης Τσόντζας, που μετείχε της υπεράσπισης των Ψαρών. Αλλοι Κοζανίτες αγωνιστές του 1821 ήταν οι Μιχαήλ Ιωάννου, Εμμανουήλ Χατζηκωνσταντίνου, Κωνσταντίνος Ναουμίδης, Ιωάννης Τιάλιος, Γεώργιος Μάρανδος και Ιωάννης (Νάνος) Μπαρούτας. Σύμφωνα με την απογραφή του 1904 στην πόλη κατοικούσαν 12350 Έλληνες, από τους οποίους οι 350 ήταν Βλαχόφωνοι.

Κατά τον Μακεδονικό αγώνα, οι Κοζανίτες αγωνίστηκαν για την ελευθερία με σημαντικότερους Μακεδονομάχους τον οπλαρχηγό Κωνσταντίνο Σιδέρη (καπετάν Τσίτσο) και τους προύχοντες Παναγιώτη Λιούφη, Κωνσταντίνο Καπιτσόγλου, Αθανάσιο Μάνο και Νικόλαο Μουμούζια.

Απελευθερώθηκε από τον Τουρκικό ζυγό στις 11 Οκτωβρίου 1912 όταν ο Ελληνικός στρατός εισήλθε στην πόλη ύστερα από την μάχη του Σαραντάπορου. Το 1923 κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, πλήθος προσφύγων εγκαταστάθηκαν κυρίως στα νοτιοανατολικά της Κοζάνης.

Κατά τις τελευταίες μέρες της κατοχής και συγκεκριμένα την 27η Οκτωβρίου του 1944 μηχανοκίνητες δυνάμεις της Βρετανικής Force 133 επιτέθηκαν εναντίον της Γερμανικής φρουράς της πόλης. Παρόλο που οι Γερμανοί απέκρουσαν την επίθεση, αποχώρησαν την επομένη οριστικά από την Κοζάνη, κινούμενοι προς την Πτολεμαίδα.

Κατά τον 20ο αιώνα η πόλη αναπτύχθηκε ραγδαία, κυρίως λόγω της εκμετάλλευσης των αποθεμάτων λιγνίτη της περιοχής από τη ΔΕΗ Ο σεισμός των 6.6 ρίχτερ που έγινε στην περιοχή στις 13 Μαίου 1995 προξένησε μόνο υλικές ζημίες. Σήμερα η Κοζάνη είναι το εμπορικό, συγκοινωνιακό και διοικητικό κέντρο της δυτικής Μακεδονίας.

Η ζωή της πόλης είναι πολύ έντονη, γεγονός στο οποίο συμβάλλουν και οι χιλιάδες φοιτητές των τεχνολογικών ιδρυμάτων (ΤΕΙ Δυτικής Μακεδονίας) και του πανεπιστημίου της πόλης (πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας). Την εβδομάδα της Απόκριας, η πόλη ζει στους ρυθμούς του καρναβαλιού.

Προσωπικότητες

  • Γεώργιος Παρακείμενος, φιλόσοφος και εκπαιδευτικός
  • Μιχαήλ Περδικάρης (1766 – 1828) ιατρός και λόγιος
  • Χαρίσιος Μεγδάνης (1768 – 1823), ιατρός και λόγιος
  • Γεώργιος Ρουσιάδης (1783 – 1852) λόγιος, Φιλικός
  • Γεώργιος Καραγιάννης, πρόγονος του Χέρμπερτ Φον Κάραγιαν
  • Γεώργιος Λασσάνης, λόγιος και πολιτικός
  • Ιωάννης Τσόντζας, οπλαρχηγός του 1821
  • Κωνσταντίνος Σιδέρης, Μακεδονομάχος
  • Ηλίας Ατματζίδης, τερματοφύλακας
  • Γιάννης Αμανατίδης, ποδοσφαιριστής
  • Νικόλαος Ασιμος, συνθέτης και τραγουδιστής
  • Κώστας Αγέρης, τραγουδιστής και λυράρης
  • Πάσχος Μανδραβέλης, δημοσιογράφος
  • Ιωάννης Τοπαλίδης, ποδοσφαιριστής