Μήλος Ιστορία

Μήλος

Η ανθρώπινη παρουσία στην Μήλο χρονολογείται στη μεσολιθική εποχή, την 8η χιλιετία πχ Οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού ήταν πιθανότατα Φοίνικες ή Κάρες. Ο πρώτος οικισμός δημιουργήθηκε στην Φυλακωπή την εποχή του ορείχαλκου. Οταν η εξόρυξη οψιδιανού βρέθηκε σε παρακμή, οι πρώτοι κάτοικοι ήταν αλιείς τόνου.

Οι ανασκαφές στην βορειοανατολική ακτή από την Βρετανική σχολή Αθηνών (1896) βρήκαν έναν τοίχο Μινωικής έμπνευσης που ονομάστηκε δωμάτιο του πυλώνα, με θραύσματα από τοιχογραφίες. Η περίφημη τοιχογραφία των ιπτάμενων ψαριών βρέθηκε στα ερείπια του δωματίου του πυλώνα, παρουσιάζει την χαριτωμένη κίνηση ενός ψαριού με έναν λεπτό χρωματισμό. Το σχέδιο είναι παρόμοιο με νωπογραφίες Κρητικού καλλιτέχνη, μεγάλο τμήμα της περιοχής έχει διαβρωθεί από την θάλασσα.

Την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν στην Μήλο οικισμοί στη Φυλακωπή, στον Πηλό, στις Καλόγριες και τον Αγιο Παντελεήμονα, που έγιναν γνωστοί κυρίως από τα νεκροταφεία. Οι τάφοι είναι κιβωτιόσχημοι τραπεζοειδείς με κάθετες πλάκες στις πλευρές, στους οποίους ο νεκρός θαβόταν σε συνεσταλμένη στάση. Μοναδικά στο είδος τους αντικείμενα που βρέθηκαν στους τάφους, δίνουν πληροφορίες για την αρχιτεκτονική του οικισμού. Ενα πώρινο ομοίωμα ορθογώνιου κτιρίου με σαμαρωτή στέγη και ένα σκεύος από στεατίτη, που απεικονίζει 7 κυκλικούς χώρους γύρω από μια αυλή με σκεπαστή είσοδο. Πρόκειται για κτιριακό σύμπλεγμα με θρησκευτικό ίσως χαρακτήρα.

Οι αρχαιότητες στο νησί καλύπτουν τρεις μεγάλες περιόδους: Κυκλαδικός πολιτισμός, Μινωικός πολιτισμός, Μυκηναικός πολιτισμός. Η κεραμεική καλύπτει πολλές περιόδους και αποδεικνύει ότι το νησί είχε κατοικηθεί για πολύ χρόνο. Παρά το ότι ο οικισμός ήταν μικρός, οι επιδράσεις από άλλα νησιά ήταν εμφανείς. Την εποχή του ορείχαλκου η Μινωική κεραμική είχε επεκταθεί σημαντικά στις Κυκλάδες, ιδιαίτερα στο Ακρωτήρι Θήρας, με παρόμοιο τρόπο όπως στην Φυλακωπή, ενώ υπάρχει και η θεωρία ότι οι Κυκλαδίτες υιοθέτησαν τότε την Μινωική τέχνη σαν μόδα.

Η έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης (15ος αιώνας πχ) εξαφάνισε τα Μινωικά ίχνη, ενώ από τότε αυξήθηκε σημαντικά στα νησιά ο Μυκηναικός πολιτισμός. Η Μήλος γνώρισε μεγάλη ακμή κατά τη Μυκηναική εποχή με κύριο οικισμό τη Φυλακωπή, ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του κυκλαδικού πολιτισμού. Η Φυλακωπή ιδρύθηκε γύρω στο 2300 πχ στη βορειοανατολική ακτή της Μήλου, σε καίρια θέση για την επικοινωνία με την ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, είχε διάρκεια ζωής καθ όλη την εποχή του χαλκού, έως το 1100 πχ οπότε καταστράφηκε από σεισμό ή από επιδρομή. Ο οικισμός παρουσίασε τέσσερις φάσεις ζωής, γνωστές ως Φυλακωπή Ι (2300 – 2000 πχ) Φυλακωπή II (2000 – 1600 πχ) Φυλακωπή ΙΙΙ (1600 – 1400 πχ) και Φυλακωπή IV (1400 – 1100 πχ)

Στη Φυλακωπή χρονολογείται αργότερα μια τεράστια κατασκευή, παρόμοια με αυτές που βρέθηκαν στην Τίρυνθα, την Πύλο και τις Μυκήνες. Πολλοί υποθέτουν ότι οι Μυκηναίοι κατέκτησαν το νησί και τοποθέτησαν κυβερνήτη. Τα στοιχεία ωστόσο δεν είναι ξεκάθαρα, με τον ίδιο τρόπο όπως με τους Μινωίτες μπορούμε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για φαινόμενα μιμητισμού. Τη δεκαετία του 1970 βρέθηκε ένα ιερό, με διάφορες νησιώτικες μορφές όπως η Κυρία της Φυλακωπής, το οποίο έχει δώσει πολύτιμα στοιχεία για τα έθιμα και τα τελετουργικά των κατοίκων. Το ιερό τελικά το εγκατέλειψαν χωρίς να το χρησιμοποιήσουν ξανά. Ο προιστορικός οικισμός της Φυλακωπής είναι ανοιχτός για το κοινό και τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφωθεί κατάλληλα, με πλούσιο ενημερωτικό υλικό και σχεδιαγράμματα που κάνουν εύκολη και ενδιαφέρουσα την περιήγηση στον χώρο. Τα περισσότερα αρχαιολογικά ευρήματα του προιστορικού οικισμού κοσμούν τις προθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού μουσείου Αθηνών και του Αρχαιολογικού μουσείου Μήλου.

Οι πρώτοι Δωριείς εγκαταστάθηκαν στις αρχές της 1ης χιλιετίας πχ Ανήκαν στην ίδια εθνική ομάδα με αυτούς της αρχαίας Σπάρτης, αλλά παρέμειναν ανεξάρτητοι και δημιούργησαν έναν οικισμό στις ανατολικές ακτές του νησιού, βορειοδυτικά του σημερινού χωριού Τρυπητή. Από τον 6ο αιώνα πχ μέχρι την πολιορκία του 416 πχ η Μήλος έκοβε το δικό της νόμισμα, το οποίο ήταν τόσο ελαφρύ, που δεν ξεπερνούσε τα 14 γραμμάρια, ήταν το μόνο νησί του Αιγαίου που χρησιμοποιούσε αυτό το πρότυπο. Πολλά νομίσματα χρησιμοποιούσαν την εικόνα ενός μήλου, η ονομασία του φρούτου είναι ταυτόσημη με το όνομα του νησιού. Τα νομίσματα έφεραν το όνομα των κατοίκων: Μάλιον ή Μήλιον ή παραλλαγές του. Τον 6ο αιώνα πχ οι Μήλιοι γνώριζαν την γραφή. Είχαν έναν αρχαικό τύπο μίας Ελληνικής γραφής, που δείχνει πολλές επιδράσεις από την Θήρα και την Κρήτη, η γραφή αυτή διακόπηκε μετά την πολιορκία του 416 πχ Οι Μήλιοι έλαβαν μέρος στη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 πχ και ήταν από τους λίγους νησιώτες, που δεν έδωσαν γην και ύδωρ στους Πέρσες.

Οταν ξέσπασε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος (431 – 404 πχ) ανάμεσα στην Αθήνα και την Σπάρτη, οι Μήλιοι, πέρα από κάποιες δωρεές στους Σπαρτιάτες, διατήρησαν κάποια ουδετερότητα, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες πόλεις της Δωρικής εθνότητας. Το 426 πχ οι Αθηναίοι έκαναν την πρώτη επιδρομή στην ύπαιθρο του νησιού και ζήτησαν από τους Μήλιους φόρο υποτέλειας, αλλά εκείνοι αρνήθηκαν. Το καλοκαίρι του 416 πχ οι Αθηναίοι επιτέθηκαν ξανά στη Μήλο με 3400 άνδρες και τους απείλησαν ότι θα τους καταστρέψουν τελείως, αν αρνηθούν να συμμαχήσουν μαζί τους. Οι Μήλιοι αρνήθηκαν για άλλη μία φορά και οι Αθηναίοι ξεκίνησαν την πολιορκία το καλοκαίρι του 415 πχ Μετά την πτώση του νησιού, εκτέλεσαν όλους τους ενήλικους άνδρες και πούλησαν τα γυναικόπαιδα ως σκλάβους. Οι Αθηναίοι μετέφεραν στο νησί περίπου 500 δικούς τους οικιστές.

Με την τελική ήττα της Αθήνας (405 πχ) ο Σπαρτιάτης στρατηγός Λύσανδρος έδιωξε τους Αθηναίους οικιστές από την Μήλο και μετέφερε τους απογόνους των παλιών κατοίκων. Η Σπάρτη έκανε την Μήλο μέλος της ομοσπονδίας της και τοποθέτησε μία υποτελή της κυβέρνηση, διοικητής έγινε ένας αρμοστής. Ο Ελληνας ιστορικός Θουκυδίδης στο 5ο βιβλίο της ιστορίας του, στο τμήμα Μήλιοι Διάλογοι, γράφει με δραματικό τόνο για τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων πριν την κατάκτηση της Μήλου. Το τμήμα Διάλογος Αθηναίων Μηλίων αποτελεί κλασσική περίπτωση μελέτης πολιτικού ρεαλισμού, που εξηγεί πώς τα ιδιωτικά συμφέροντα υπερτερούν απέναντι στις ηθικές ανησυχίες. Η σκλαβιά των Μηλίων στους Αθηναίους διέκοψε τις σχέσεις τους με τον Ελληνικό πολιτισμό. Το παλαιό τους νόμισμα αντικαταστάθηκε με το κλασσικό Ροδιακό Τετράδραχμο βάρους 15.3 γραμμαρίων και σταμάτησε να γράφει τη λέξη Μάλιον, τα υπόλοιπα ανάγλυφα σταμάτησαν το ίδιο να υπάρχουν.

Ο Φίλιππος Β της Μακεδονίας νίκησε τους Ελληνες στην μάχη της Χαιρώνειας (338 πχ) και έγινε κύριος σε ολόκληρη την Ελλάδα και τις Κυκλάδες. Την ίδια περίοδο η Μήλος και η γειτονική Κίμωλος βρέθηκαν σε σύγκρουση για τον έλεγχο μερικών μικρών νησιών στον κόλπο τους: την Πολύαιγος Κιμώλου, την Οτηρία ή Αγιος Ευστάθιος Κιμώλου και το Πυργί ή Αγιος Γεώργιος Κιμώλου. Οι διαφορές αυτές σε παλαιότερους χρόνους θα μπορούσαν να λυθούν μόνο με πόλεμο, η διαμάχη μεταφέρθηκε σε δικαστήριο στο Αργος, που αποφάσισε τελικά υπέρ της Κιμώλου.

Ο τελευταίος βασιλιάς Φίλιππος Ε της Μακεδονίας δέχτηκε σκληρές πιέσεις από την αρχαία Ρώμη να παραιτηθεί (197 πχ) Η Μήλος και ολόκληρη η υπόλοιπη Ελλάδα πέρασε στην Ρωμαική αυτοκρατορία και στην συνέχεια στη Βυζαντινή αυτοκρατορία. Στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους το νησί είχε αρκετούς Εβραίους κατοίκους και έτσι ο χριστιανισμός διαδόθηκε αρκετά γρήγορα. Στις αρχές του 9ου αιώνα όλα τα νησιά των Κυκλάδων, ανάμεσα στα οποία και η Μήλος, δέχτηκαν σκληρές επιδρομές από τους Αραβες. Η θέση της Μήλου εκείνη την εποχή είναι αδιευκρίνιστη, σύμφωνα με ένα Βυζαντινό Χρυσόβουλο (1198) φαίνεται ότι είχε μεγάλη αξία για τον Αυτοκράτορα.

Η Βυζαντινή αυτοκρατορία διαλύθηκε από τους Φράγκους, ιδιαίτερα τους Βενετούς, που συμμετείχαν στην Δ σταυροφορία (1204) Στην θέση της δημιουργήθηκε η Λατινική αυτοκρατορία με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Η Μήλος δεν συμμετείχε με τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων στην Partitio Terrarum Imperii Romaniae, με την οποία έγινε η τελική διανομή ανάμεσα στους νικητές. Τα νησιά των Κυκλάδων εποφθαλμιούσαν οι Βενετοί, που τα γνώριζαν πολλά χρόνια και η απουσία των νησιών στην διανομή, βοήθησε τους Βενετούς να τα καταλάβουν εύκολα. Ο Μάρκος Α Σανούδος, ανιψιός του δόγη της Βενετίας Ενρίκο Ντάντολο, αποβιβάστηκε με τον υπέργηρο θείο του και κατέλαβε τη Νάξο, το μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων και ίδρυσε το δουκάτο της Νάξου ή δουκάτο του Αρχιπελάγους (1207) Με έδρα τη Νάξο κατέκτησε εύκολα τον ίδιο χρόνο και τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, ανάμεσα στα οποία και την Μήλο και έγιναν όλα τμήμα του δουκάτου του. Ο Μάρκος Σανούδος αποκήρυξε την υποτέλειά του στην δημοκρατία της Βενετίας και δήλωσε αντίθετα την υποτέλειά του στον Λατίνο αυτοκράτορα.

Ο οίκος των Σανούδων κυβέρνησε το δουκάτο εννέα γενεές και τους διαδέχθηκε ο οίκος των Κρίσπων. Οι Λατινικές οικογένειες που κυβερνούσαν τα νησιά ήταν καθολικοί, αλλά η μεγάλη πλειοψηφία του τοπικού πληθυσμού ήταν ορθόδοξοι, οι δυο θρησκευτικές ομάδες ενώθηκαν μεταξύ τους σύντομα διαγράφοντας τις διαφορές τους. Ο δούκας αντικατέστησε τους ορθόδοξους επισκόπους των νησιών με καθολικούς: ο πρώτος καθολικός επίσκοπος της Μήλου διορίστηκε το 1253 Ο Γουλιέλμος Α Σανούδος έδωσε δώρο την Μήλο στον μικρότερο γιο του, Μάρκο Σανούδο, τον οποίο διαδέχτηκε με τη σειρά της η κόρη του Φιορέντσα Α Σανούδου, κυρία της Μήλου.

Ο ευγενής Φραγκίσκος Α Κρίσπος απεστάλη στη Νάξο για να ελέγξει την κακοδιαχείριση του δουκάτου από τον Νικολό Νταλε Κάρτσερι. Ο Φραγκίσκος οργάνωσε τη δολοφονία του Νικολό και τον διαδέχθηκε αμέσως με την υποστήριξη της Βενετίας (1383) Είναι ο ιδρυτής του οίκου των Κρίσπων. Ο Φραγκίσκος Α για να νομιμοποιήσει τα δικαιώματά του στην διαδοχή του δουκάτου, νυμφεύτηκε την ίδια την Φιορέντσα Α Σανούδου, κυρία της Μήλου. Ο μεγαλύτερος γιος και διάδοχός τους, Ιάκωβος Α Κρίσπος παραχώρησε πολλά νησιά του αρχιπελάγους σαν φέουδα στους μικρότερους αδελφούς του, την Μήλο πήρε σαν κύριος της ο δεύτερος αδελφός του, Ιωάννης Β Κρίσπος. Ο Ιάκωβος Α πέθανε το 1418 ορίζοντας διάδοχο τον δεύτερο αδελφό του Ιωάννη Β κύριο της Μήλου, αντί για την κόρη του, με τον τρόπο αυτό καθιέρωσε στο δουκάτο του Αρχιπελάγους τον Σαλικό νόμο. Η Μήλος δεν γνώρισε από τότε ανεξάρτητο κύριο και κυβερνήθηκε απ ευθείας από το κεντρικό δουκάτο με έδρα τη Νάξο.

Το δουκάτο του αρχιπελάγους πέρασε στην Οθωμανική αυτοκρατορία και οι τελευταίοι Καθολικοί δούκες διέφυγαν για τη Βενετία (1566) Ο Οθωμανός σουλτάνος Σελίμ Β διόρισε κυβερνήτη των Κυκλάδων τον Πορτογάλο Ιουδαικής καταγωγής Ιωσήφ Νάζη, με τον θάνατό του (1579) οι Κυκλάδες έγιναν Οθωμανική επαρχία.

Ο πληθυσμός του νησιού στις αρχές του 18ου αιώνα ξεπέρασε τους 6000 κατοίκους, στην συντριπτική τους πλειοψηφία ήταν Ελληνες και χριστιανοί. Στην κυβέρνησή του βρισκόταν ένας Τούρκος δικαστής, γνωστός σαν καδής και ένας Τούρκος κυβερνήτης, ο βοεβόδας, που ήταν υπεύθυνος για την συλλογή φόρων και την εφαρμογή των αποφάσεων του καδή. Οι υποθέσεις του νησιού ανατέθηκαν σταδιακά σε τρεις εκλεγμένους δικαστές, αλλά οι αποφάσεις τους θα μπορούσαν να ακυρωθούν από τον καδή. Το νησί είχε δύο επισκόπους, έναν ορθόδοξο και έναν καθολικό, αλλά ο Ελληνας επίσκοπος ήταν πιο πλούσιος και με μεγαλύτερα έσοδα. Οι νησιώτες ωστόσο, αν και είχαν μεγάλη αυτονομία, υπέφεραν από την υψηλή φορολογία των Οθωμανών κυριάρχων τους. Η Ρωσική αυτοκρατορία κατέλαβε το νησί τρία χρόνια (1771 – 1774) και στην συνέχεια το επέστρεψε στους Οθωμανούς.

Από το 1830 με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, η Μήλος, μαζί με τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, περιλήφθηκε στο νεοσύστατο Ελληνικό κράτος.

Στις 9 Μαίου 1941 επιβλήθηκε η Γερμανική κατοχή στο νησί, κατ εξαίρεση σε σχέση με τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, που είχαν ενταχθεί στην Ιταλική ζώνη κατοχής.

Την Κυριακή 21 Φεβρουαρίου 1943 Αγγλικά αεροπλάνα βύθισαν το φορτηγό πλοίο Αρτεμις, που ήταν φορτωμένο με καύσιμα. Στο πλοίο βρήκαν τραγικό θάνατο Ελληνες και Γερμανοί. Τα βαρέλια ξεβράστηκαν στην παραλία της Χιβαδολίμνης και κάποιοι Μηλιοί πήγαν να πάρουν το περιεχόμενό τους, νομίζοντας πως περιείχαν λάδι. Οι Γερμανοί τους συνέλαβαν και από αυτούς επέλεξαν 14 τους οποίους οδήγησαν στο εκτελεστικό απόσπασμα στις 26 Φεβρουαρίου, με διαταγή του διοικητή Kawelmacher.

Οι Γερμανοί είχαν κάνει πολλά οχυρωματικά έργα: στον Τράχηλα, στο Κάστρο, στην Αρετή, στον Προβατά, στον Τόπακα, στον Κόρφο, στην Μπομπάρδα και στα Νύχια. Σήμερα σώζονται τα υπολείμματα αυτών των έργων. Το καταφύγιο των Πλακών, λόγω της εξαίρετης λιθοδομής του είναι καλά διατηρημένο. Το μεγάλο καταφύγιο του Αδάμαντα για χρόνια είχε μετατραπεί σε υδραγωγείο μιας και ήταν δυσπρόσιτο για τους επισκέπτες. Τα τελευταία χρόνια έχει αναστηλωθεί και είναι ανοιχτό για το κοινό.

Κατά τον 20ό αιώνα, η Μήλος αποτέλεσε κατά διαστήματα και τόπο εξορίας.