Πειραιάς Ιστορία

Πειραιάς

Ο Πειραιάς, σύμφωνα με τον Στράβωνα, αλλά και σύγχρονων γεωλογικών μελετών ήταν κάποτε νησί το οποίο ενώθηκε με την Αττική μετά τις αποθέσεις του Κηφισού αλλά και άλλων ρεμάτων της περιοχής.

Κατά τον Σουίδα υπήρξε κατά την τεταρτογενή περίοδο της ιστορίας νησί, ενώ η πρωτοελλαδική ζωή στην περιοχή εμφανίζεται γύρω στο 3000 πχ Η περιοχή του Πειραιά φαίνεται να κατοικείται ήδη από την νεολιθική περίοδο. Αργότερα, τον πέμπτο αιώνα πχ η περιοχή επιλέχθηκε ως το νέο λιμάνι της Αθηναικής πόλης κράτους, αντικαθιστώντας σταδιακά τον παλαιό λιμένα της Αθήνας, το Φάληρο και ανακηρύχθηκε σε δήμο, αποτελώντας συγκεκριμένα έναν από τους δήμους του άστεως της αρχαίας Αθήνας, ξεκινώντας την ανοικοδόμηση των οχυρώσεων των τριών λιμένων και του οικισμού.

Εφτασε στο μεγαλύτερο σημείο ακμής στην κλασική περίοδο. Με την κατάκτηση της Αθήνας από τους Ρωμαίους ακολούθησε μια μακρά περίοδος παρακμής όπου ο Πειραιάς ερημώθηκε κατά καιρούς, φτάνοντας μέχρι τον 19ο αιώνα και την μεταφορά της πρωτεύουσας του νεοσύστατου τότε Ελληνικού κράτους στην Αθήνα το 1834 οπότε η περιοχή επανακατοικήθηκε και ξεκίνησε μια περίοδος ανάπτυξης, με την σταδιακή αύξηση του πληθυσμού της και τον άρτιο πολεοδομικό της σχεδιασμό με βάση το σύστημα που εφάρμοσε ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος στον σχεδιασμό του αρχαίου Πειραιά, που αποτελεί πρότυπο πολεοδομικού σχεδιασμού μέχρι και σήμερα.

Ο Πειραιάς είχε προταθεί το 1832 από τον Gutensohn, αρχιτέκτονα του Λουδοβίκου Α της Βαυαρίας, για πρωτεύουσα της Ελλάδας η οποία θα επεκτεινόταν σταδιακά προς την Αθήνα, αλλά τελικά έγινε το αντίστροφο αφού επιλέχθηκε η Αθήνα για πρωτεύουσα και ο Πειραιάς αργότερα ενσωματώθηκε στην περιφέρεια πρωτευούσης.

Αμεσες πηγές για τη μελέτη της ιστορίας και τοπογραφίας του Πειραιά αποτελούν οι διάφορες επιγραφές, ευρήματα αρχαίων τάφων, θεμέλια ναών, νεωσοίκων, κτιρίων, τειχών και αρχαίων λιμενικών έργων, σε συνδυασμό πάντα με τις περικοπές αρχαίων συγγραφέων που αναφέρονται στον Πειραιά, σπουδαιότεροι των οποίων ήταν οι: Θουκυδίδης, Ξενοφών, Αριστοτέλης, Πλούταρχος, Ισοκράτης, Πλάτων, Λυκούργος, Δημοσθένης, Ηρόδοτος και Πολυδεύκης. Ο αρχαιότερος όμως αυτών, ο Διόδωρος ο περιηγητής (4ος αιώνας πχ) ήταν αυτός που πρώτος συνέγραψε για την Αττική, τον οποίον και ακολούθησε ο Ηλιόδωρος που συνέγραψε έργο εκ 15 βιβλίων για τα μνημεία της Αθήνας.

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα ο Πειραιάς έλαβε διάφορα ονόματα μεταξύ των οποίων: Κάνθαρος ή Λιμήν Κανθάρου. Λιμήν Λέοντος ή γνωστότερα Πόρτο Λεόνε (Porto Leone) Ασλάν Λιμάνι (Λιμάνι του Λέοντος στην Τουρκική γλώσσα) πριν και κατά το 1821

Από την εποχή του πολέμου κατά των Μακεδόνων, τότε που οι Πειραιώτες με αρχηγό τον Αθηναίο στρατηγό Λεωσθένη, έπεσαν στην μάχη για να σώσουν το κύρος της Αθήνας, στήθηκε ως κενοτάφιο στην οδό προς την Αθήνα, ένα μεγάλου μεγέθους μαρμάρινο λιοντάρι παρόμοιο με αυτά της Χαιρώνειας και της Αμφίπολης, που αποτελούσε το ομιλούν σύμβολο των Πειραιωτών και του αρχηγού τους, ο οποίος έδειξε σθένος λιονταριού (Λεωσθένης) Το μαρμάρινο λιοντάρι μετακινήθηκε από την αρχική του θέση πιθανότατα κατά την Ρωμαική εποχή και μεταφέρθηκε κοντά στον σημερινό Τινάνειο κήπο. Τον 14ο ως τον 17ο αιώνα στον ακατοίκητο Πειραιά δέσποζε η μορφή του από την είσοδο του λιμανιού και ήταν το πρώτο πράγμα που έβλεπαν οι ταξιδιώτες όταν έφταναν στο λιμάνι. Ετσι το λιμάνι χαρακτηρίστηκε στους ναυτικούς χάρτες ως Πόρτο Λιόν ή Πόρτο Λεόνε. Σήμερα υπάρχει εκεί ένα ακριβές αντίγραφό του, δημιούργημα του γλύπτη Γεωργίου Μέγκουλα, μιας και το πρωτότυπο είχε κλαπεί το 1688 από τον Φραντσέσκο Μοροζίνι (Francesco Morosini) και βρίσκεται στη Βενετία.

Η διπλογραφία Πόρτο Λιόν ή Πόρτο Λεόνε και Πόρτο Δράκο (Porto Draco) ή Πόρτο Δρακόνε (Porto Dracone) επί Καταλανών, κατ αντιστοιχία Εζντέρ Λιμάνι (Λιμάνι του Δράκου στην Τουρκική γλώσσα) επί Τουρκοκρατίας, οφειλόταν στο γεγονός ότι ιδιοκτήτης όλης της έκτασης του λιμανιού ήταν κάποιος Αθηναίος από τον 16ο αιώνα με το επώνυμο Δράκος. Ετσι δόθηκε η αφορμή ώστε στην λαική αντίληψη το μαρμάρινο λιοντάρι να θεωρηθεί δράκος.

Κατά τον 19ο αιώνα ο Πειραιάς αναφέρθηκε και ως Μαγχεστρία ή Μαγεστρία (δηλαδή Μάντσεστερ) της ανατολής, εξαιτίας των λιμενικών και σιδηροδρομικών του εγκαταστάσεων.

Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς προκειμένου να ενισχύσουν το νησιωτικό χαρακτήρα του Πειραιά ετυμολογούν τη λέξη Πειραιεύς εκ του Περαιεύς. Πειραιεύς σημαίνει ο πορθμεύς (περαιόω, περνώ αντίκρυ) δηλαδή αυτός που αναλαμβάνει διαπόρθμευση από τη Φαληρική ακτή στην απέναντι όχθη της νήσου του Πειραιά. Κατά τους Δραγάτση και Χατζή, το όνομα από προσηγορικό μεταβλήθηκε αργότερα σε τοπωνυμικό, (συνδυάζοντας το φαρμακώ (φάρμακο, φαρμακεύς) και βάπτω (βαφή, βαφεύς). Ετσι ο Πειραιάς δηλώνει επάγγελμα όπως τα τοπωνύμια Πέραμα, Γαλατάς. Στην αρχαία Ελληνική Πορθμεύς λεγόταν όχι μόνο Πειραιεύς αλλά και Πειραιός (Βυζάντιος) Στην ετυμολογία αυτή συμφωνούν και οι Schmidt και Wahrman (1929) Τέλος η άποψη αυτή ενισχύεται από την ονομασία Πειραιός που λεγόταν επίσης ο λιμένας της αρχαίας Κορίνθου που σήμαινε επίσης Πορθμεύς.

Κατ άλλους, η ονομασία Πειραιεύς παράγεται από το πέραν (εις την αντιπέραν) επειδή στην αρχαιότητα μεσολαβούσε τόπος ελώδης, (το λεγόμενο αλίπεδον) όπως επίσης λέγονταν ομοίως οι αντιτακτές όχθες.

Κατόπιν των παραπάνω ο Χατζής υποστηρίζει ότι και στην σημερινή διάλεκτο οι ονομασίες Περεάς, Περαιάς, Περέας, Περαίας δεν αποτελούν βαρβαρισμό παραπέμποντας στο λεξικό Pape Benseler στην λέξη Πειραιεύς.

Προσωπικότητες

  • Πέτρος Ομηρίδης Σκυλίτσης (1784 – 1872) μέλος της Φιλικής Εταιρείας και δήμαρχος Πειραιά
  • Αλέξανδρος Πάλλης (1851 – 1935) λογοτέχνης και μεταφραστής
  • Αιμίλιος Βεάκης (1884 – 1951) ηθοποιός
  • Δημήτρης Πικιώνης (1887 – 1968) αρχιτέκτονας
  • Ευάγγελος Παπανούτσος (1900 – 1982) παιδαγωγός, ακαδημαικός
  • Εμμανουήλ Κριαράς (1906 – 2014) φιλόλογος
  • Γιάννης Τσαρούχης (1910 – 1989) ζωγράφος
  • Μάριος Πλωρίτης (1919 – 2006) κριτικός, μεταφραστής και συγγραφέας
  • Θανάσης Βέγγος (1926 – 2011) ηθοποιός και σκηνοθέτης
  • Δημήτρης Παπαμιχαήλ (1934 – 2004) ηθοποιός
  • Ανδρέας Μπάρκουλης (1936 – 2016) ηθοποιός
  • Γιάννης Καλαμίτσης (1939 – 2013) συγγραφέας, στιχουργός και παραγωγός ραδιοφώνου
  • Μάρθα Καραγιάννη (1939) ηθοποιός
  • Ελλη Φωτίου (1940) ηθοποιός
  • Τόλης Βοσκόπουλος (1940) τραγουδιστής και ηθοποιός
  • Στέλιος Βαμβακάρης (1947) μουσικός, συνθέτης και τραγουδιστής
  • Γιάννης Κυράστας (1952 – 2004) ποδοσφαιριστής και προπονητής
  • Παναγιώτης Φασούλας (1963) αθλητής